13 listopada: Międzynarodowy Dzień Niewidomych: jak uczyć się języków, kiedy nie można zobaczyć słów?

Czy nauka języka obcego bez korzystania ze wzroku jest możliwa? Oczywiście! Co więcej, osoby niewidome uczą się angielskiego, niemieckiego, hiszpańskiego i wielu innych języków, korzystając z narzędzi, które dla części z nas pozostają zupełnie nieznane.

Czy do nauki języka naprawdę potrzebujemy oczu?

Zacznijmy od najważniejszego: język to przede wszystkim komunikacja. Rozmawiamy, słuchamy, czytamy, piszemy, poznajemy nowe słowa i uczymy się rozumieć innych ludzi. Wzrok może nam w tym pomagać, ale nie jest warunkiem koniecznym.

Osoby niewidome mogą rozwijać kompetencje językowe poprzez słuch, dotyk, pamięć i doświadczenia związane z codziennym życiem. Oczywiście wiele zależy od indywidualnej sytuacji ucznia. Inaczej może wyglądać nauka osoby niewidomej od urodzenia, inaczej kogoś, kto utracił wzrok w dorosłości, a jeszcze inaczej osoby słabowidzącej, która korzysta z powiększonego tekstu.

Badania nad tzw. tyfloglottodydaktyką, czyli metodyką nauczania języków obcych osób z dysfunkcją wzroku, pokazują, że nie chodzi o stworzenie zupełnie innego języka ani obniżenie wymagań edukacyjnych. Chodzi o dostosowanie sposobu przekazywania wiedzy i materiałów do możliwości ucznia.

Braille, słuchawki i… mówiący komputer

Współczesna nauka języków obcych daje osobom niewidomym znacznie więcej możliwości niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu.

Jednym z podstawowych narzędzi jest oczywiście alfabet Braille’a. To system sześciopunktowy, w którym litery, cyfry i znaki zapisuje się za pomocą wypukłych punktów odczytywanych dotykiem.

Dzięki niemu można czytać teksty w różnych językach, poznawać pisownię nowych słów, zapisywać notatki i ćwiczyć ortografię. Co ciekawe, alfabet Braille’a nie jest osobnym językiem. To sposób zapisywania języka, podobnie jak alfabet łaciński, którego używamy na co dzień.

Nie wszyscy niewidomi posługują się jednak Braille’em. Szczególnie osoby, które straciły wzrok w późniejszym okresie życia, mogą preferować inne rozwiązania.

Tutaj pojawia się technologia! Specjalne programy odczytujące zawartość ekranu, tzw. screen readers, zamieniają tekst wyświetlany na komputerze lub telefonie na mowę syntetyczną. Dzięki nim można korzystać z poczty elektronicznej, przeglądać strony internetowe, czytać dokumenty i wykonywać ćwiczenia językowe. Do najpopularniejszych programów należą NVDA i JAWS. Istnieją również brajlowskie monitory, czyli urządzenia wyposażone w niewielkie wypukłe punkty, które zmieniają swoje położenie i pozwalają odczytywać tekst dotykiem.

W praktyce lekcja angielskiego może więc wyglądać tak: lektor zadaje pytanie, uczeń odpowiada, następnie korzysta z syntezatora mowy, aby przeczytać tekst lub sprawdzić zapis nowego słowa. Zadanie, które dla osoby widzącej wymaga spojrzenia na ekran, dla niewidomego ucznia może wymagać kilku innych czynności.

Słuch to nie tylko słuchanie. To także nauka wymowy!

Jednym z najbardziej naturalnych sposobów poznawania języka przez osoby niewidome jest słuchanie. Nagrania, podcasty, audiobooki, rozmowy z lektorem czy materiały audio pozwalają oswajać się z brzmieniem języka, jego rytmem, intonacją i wymową. Można wielokrotnie wracać do trudniejszych fragmentów, powtarzać usłyszane zdania i ćwiczyć rozumienie ze słuchu. Nie jest to jednak rozwiązanie zarezerwowane wyłącznie dla osób niewidomych. Wszyscy wiemy, jak wiele daje regularne słuchanie języka obcego. Różnica polega na tym, że dla części osób z niepełnosprawnością wzroku materiały dźwiękowe są jednym z podstawowych źródeł informacji.

Warto wspomnieć również o tzw. shadowingu. To metoda polegająca na powtarzaniu na głos wypowiedzi usłyszanej w nagraniu, możliwie blisko oryginalnej wymowy i intonacji.

Tu zachęcamy do przeczytania naszego artykułu na blogu: https://englishbreak.eu/shadowing-jak-to-dziala/

W badaniach dotyczących przyswajania języków przez osoby niewidome zwraca się uwagę na znaczenie rozwoju kompetencji fonologicznych, czyli związanych z dźwiękową stroną języka. Nie oznacza to, że każdy niewidomy automatycznie ma lepszą wymowę, ale słuch i świadoma praca z dźwiękiem mogą odgrywać szczególnie ważną rolę w jego edukacji.

Kiedy obrazek w podręczniku staje się przeszkodą

A teraz wyobraźmy sobie typowe ćwiczenie z podręcznika:

Look at the picture and describe what the people are doing.

Dla osoby widzącej to proste zadanie. Wystarczy spojrzeć na ilustrację i opisać sytuację. Dla niewidomego ucznia polecenie staje się jednak niekompletne. Nie ma dostępu do informacji, na której powinien oprzeć odpowiedź. Podobnie jest z mapami, wykresami, fotografiami czy ćwiczeniami polegającymi na dopasowywaniu ilustracji do słów.

Czy oznacza to, że takie zadania są niemożliwe do wykonania? Niekoniecznie. Wystarczy odpowiednio przygotować materiał. Ilustrację można zastąpić dokładnym opisem słownym, a wybrane elementy przedstawić za pomocą materiałów dotykowych. W przypadku bardziej skomplikowanych grafik można wykorzystać wypukłe schematy i diagramy.

To właśnie tutaj ogromną rolę odgrywa nauczyciel. Powinien wiedzieć, które informacje znajdują się na ilustracji i przekazać je uczniowi w dostępnej formie.

Co ciekawe, badania zwracają uwagę na jeszcze jeden problem. Niektóre zadania językowe, nawet jeśli zawierają stosunkowo proste słownictwo, mogą być trudniejsze dla osób niewidomych, ponieważ wymagają odwołania się do doświadczeń wzrokowych lub informacji przekazywanych w sposób pośredni. Nie chodzi więc wyłącznie o zastąpienie obrazka opisem. Czasami trzeba również inaczej wyjaśnić kontekst sytuacji.

Czy niewidomi uczą się języków tak samo skutecznie?

To pytanie nie ma jednej odpowiedzi, ponieważ na efekty nauki wpływa wiele czynników: wcześniejsze doświadczenia, znajomość języka ojczystego, motywacja, dostęp do odpowiednich materiałów, wsparcie nauczyciela i otoczenia.

Ciekawe wyniki przyniosło badanie opublikowane w 2023 roku przez Revital Nagar i Miri Krisi w czasopiśmie British Journal of Visual Impairment. Badaczki przeprowadziły wywiady z 28 studentami z niepełnosprawnością wzroku, pytając ich o doświadczenia związane z nauką angielskiego w szkole średniej i na studiach. Wnioski? Duże znaczenie miały nie tylko materiały dydaktyczne, ale również postawa nauczycieli, wsparcie rodziny i relacje z rówieśnikami. Przyjazne środowisko edukacyjne i odpowiednie oczekiwania wobec ucznia pomagały mu osiągać lepsze rezultaty.

To ważna obserwacja. Dostęp do technologii jest bardzo istotny, ale nawet najlepszy program komputerowy nie zastąpi nauczyciela, który potrafi dostrzec potrzeby swojego ucznia i odpowiednio dostosować sposób prowadzenia zajęć.

A jak wygląda nauka języka przez internet?

W dobie kursów online warto zadać jeszcze jedno pytanie: czy nauka języka przez internet może być dostępna dla osób niewidomych? Jak najbardziej, pod warunkiem że wykorzystywane narzędzia są odpowiednio przygotowane. Platforma edukacyjna powinna umożliwiać obsługę za pomocą klawiatury i współpracować z czytnikami ekranu. Materiały nie powinny opierać się wyłącznie na grafice, a ćwiczenia muszą być dostępne również bez korzystania z myszy. W praktyce oznacza to na przykład możliwość odsłuchania polecenia, samodzielnego wpisania odpowiedzi i otrzymania informacji zwrotnej w formie tekstowej lub dźwiękowej.

Warto też pamiętać, że zwykły plik PDF nie zawsze jest dostępny dla osoby niewidomej. Jeśli dokument jest jedynie zeskanowanym obrazem, czytnik ekranu może nie być w stanie odczytać jego zawartości. Znacznie lepiej sprawdzają się prawidłowo przygotowane dokumenty tekstowe.

Badanie opublikowane w 2017 roku, dotyczące dorosłych osób, które utraciły wzrok, pokazało, że uczestnicy dobrze oceniali naukę opartą na komunikacji elektronicznej. Przesyłanie materiałów, słownictwa i ćwiczeń za pomocą poczty elektronicznej okazało się dla nich praktycznym rozwiązaniem. Problemem bywały natomiast strony internetowe, które nie były dostosowane do obsługi przez osoby niewidome.

To pokazuje, że dostępność nie jest dodatkiem do edukacji. Jest jednym z warunków, które pozwalają z niej rzeczywiście korzystać.

13 listopada – dzień, który przypomina o czymś więcej niż wzrok

Data Międzynarodowego Dnia Niewidomych nie jest przypadkowa. 13. listopada 1745 roku urodził się Valentin Haüy, francuski pedagog, który zapisał się w historii jako pionier edukacji osób niewidomych. W 1784 roku założył w Paryżu pierwszą szkołę dla niewidomych, tworząc ważne podstawy systemowego kształcenia osób, które wcześniej miały bardzo ograniczony dostęp do edukacji. Co ciekawe, Haüy był również poliglotą i znał wiele języków obcych. Jego historia jest więc szczególnie ciekawym akcentem w artykule poświęconym nauce języków! Dziś, ponad dwa stulecia później, możliwości edukacyjne osób niewidomych są nieporównywalnie większe. Nadal jednak wiele zależy od tego, czy szkoły, nauczyciele, wydawcy i twórcy technologii pamiętają o dostępności swoich materiałów.

Mini słowniczek: język dostępności

Na koniec kilka przydatnych angielskich słów i wyrażeń związanych z tematem:

Język jest dla wszystkich!

Nauka języka obcego nie musi wyglądać tak samo u każdego. Jedni najlepiej zapamiętują słówka, zapisując je w zeszycie, inni słuchając nagrań, a jeszcze inni podczas rozmów i praktycznych ćwiczeń. Osoby niewidome pokazują nam, jak wiele możliwości daje połączenie słuchu, dotyku, technologii i odpowiednio przygotowanych materiałów.

A może to dobra okazja, żebyśmy sami zastanowili się, jak często podczas nauki polegamy wyłącznie na wzroku? Ile informacji przekazujemy za pomocą obrazków, wykresów i prezentacji, zakładając, że każdy może je zobaczyć?

A to są możliwości, z których powinien móc korzystać każdy.

Języki nie mają ograniczeń

Warto na koniec poznać kilka osób, których historie pokazują, że język może otwierać drzwi do świata niezależnie od sposobu, w jaki go poznajemy.

Helen Keller, amerykańska pisarka i działaczka społeczna, była osobą głuchoniewidomą. Mimo to ukończyła studia, czytała literaturę w kilku językach, między innymi po francusku i niemiecku, a także znała łacinę.

Roland Studer ze Szwajcarii, który niemal całkowicie utracił wzrok, został chemikiem i przedsiębiorcą. Posługuje się niemieckim, francuskim i angielskim, a swoją działalność zawodową i społeczną rozwijał również na arenie międzynarodowej.

Z kolei Avraham Rabby, całkowicie niewidomy amerykański dyplomata, znał cztery języki obce i przez 17 lat pracował w służbie zagranicznej USA. Jego zawodowa droga stała się ważnym przykładem dla kolejnych osób z niepełnosprawnością wzroku zainteresowanych pracą w dyplomacji.

Te historie nie oznaczają, że nauka języków jest dla wszystkich jednakowo łatwa. Pokazują jednak coś istotnego: znajomość języka nie zaczyna się od spojrzenia na zapisane słowo, a możliwości komunikowania się ze światem nie kończą się tam, gdzie kończy się możliwość widzenia.

Może więc 13. listopada warto spojrzeć na naukę języków nieco inaczej? Nie przez pryzmat podręczników, aplikacji i kolorowych prezentacji, ale przez to, co naprawdę jest jej celem: rozumienie innych ludzi i nawiązywanie z nimi kontaktu.

Bo do rozmowy o świecie nie potrzeba idealnego wzroku. Potrzeba ciekawości, otwartości i chęci poznawania.

Happy learning – in every language and in every way!

Źródła naukowe i merytoryczne

Jeśli interesuje Was temat, podrzucamy kilka pozycji naukowych

1. Małgorzata Jedynak (2019) – Nauczanie języka obcego w grupie uczniów niewidomych i słabowidzących – przegląd badań.
   „Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej”, nr 21, s. 211–227.
   https://pressto.amu.edu.pl/index.php/ikps/article/view/17387
2. Kornelia Czerwińska, Agnieszka Piskorska (2018) – Cognitive functioning of a blind student in a foreign language classroom. „Forum Pedagogiczne”, 8(2), s. 211–226. https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/fp/article/view/2841/0
3. Revital Nagar, Miri Krisi (2023) – External factors and their effect on the learning of English as a foreign language among students with visual impairments.
   „British Journal of Visual Impairment”. Badanie 28 studentów.
   https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02646196221104899
4. ICT in Teaching Foreign Languages to Adult People with Acquired Severe Visual Impairment (2017).
   Badanie dotyczące wykorzystania technologii i komunikacji elektronicznej w nauczaniu dorosłych osób z poważną utratą wzroku.
   https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877042817300964
5. Główna Biblioteka Pracy i Zabezpieczenia Społecznego – informacje o Międzynarodowym Dniu Niewidomych i Valentinie Haüyu.
   https://www.gbpizs.gov.pl/aktualnosci/miedzynarodowy-dzien-niewidomych-2/